|
مدیریت خشکسالی (موانع برنامه ریزی وراهکارها برای مقابله با بحران)
علی شفیعی1
آدرس ایمیل جهت جلوگیری از رباتهای هرزنامه محافظت شده اند، جهت مشاهده آنها شما نیاز به فعال ساختن جاوا اسکریپت دارید
چكيده
خشکـی و خشکسالی مهمترین عــوامل تنش زای محـیطی هستند که تولید محــصولات کشاورزی را با مشکل مواجه میسازند آثار این عــوامل زمانی بروز پیدا می کند که ترکیبی از عوامل فـــــیزیکی و محــیطی باعـث ایجاد تنش در فــیزیولوژی رشـد گیاه شده و در نتیجه باعث کاهش تـولید شود 0خشكسـالي به دوره اي از زمان اطلاق مي شود كه عرضه رطـوبت در آن زمان در سطح مشخصي كمتر از حد موردانتظار شرايط معمول آب و هوايي باشد 0كه در آن آب قابل دسترس كمتر از حد مورد انتظار جهت فعاليتهاي اقتصادي و اجتماعي مي باشد بطور كلي خشكسالي از دوقسمت تشكيل شده است.
1- آب وهوايي كه منجر به كاهش بارش و آب قابل دسترس مي شود.
2- تقاضا براي مصرف آب
معمــولا در برخورد با پديده خشكســالي عمــده فعاليت خود را جزء دوم يعني كاهش تقاضا براي مصرف اب متمركز مي كنند . با اين حال اگر چه برنامه ريــزي دولت ها براي مواجه شدن با پديده خشكسالي مي تواند تا حد زيادي موثر باشد اما قبل از هرگونه برنامه ريزي بايد مشكلات اساسي كه مانع اجراي فعاليت مورد نظر مي گردد را شناسايي نمود . مطالب زیر به بحث درباره اين عوامل در مديريت خشكسالي می پردازد 0
واژگان كليدي: آب، خشكسالي، مديريت، موانع برنامه ريزي.
1. مقدمه
تنوع گياهان در قسمتهاي مختلف بيش از هرعامل محيطي ديگر به مقدار آب در دسترس گياه بستگي دارد.آب در شكوفايي تمدنهاي اوليهبه قدري اهميت داشته كه كليه تمدنها بر كنار رودها و درياها ايجاد گرديده، پراكندگي انواع گياهان زراعي، باغي ،جنگلي و مرتعي در سطح زمين نيز اساسا توسط دوعامل آب و درجه حرارت كنترل نگرش انسان به آب به فراواني آن بستگي دارد اگر فراوان باشد از نظر برخي موهبتي الهي تصور مي شود كه در هر زمان و به هر مقصودي آزادانه مي توان از آن بهره مند شد اگر كمياب باشد به كالايي بس ارزشمند مورد توجه عموم و مساله اي براي ستيزه و حتي جنگ، بين استفاده كنندگان آن تبديل مي شود. ،اولين گزارشات مربوط به كوششهاي بشر براي مبارزه با خشكسالي در داستان حضرت يوسف در انجيل آمده است كه در آن فرعون مصر به يوسف مامويت داد تا اولين برنامه هاي مبارزه با خشكسالي را تهيه و اجرا كند0 بدون شك خشكي به عنوان يك پديده آب و هوايي ممكن است هر چند گاهي رخ می دهد وبایستی از تجربیات تلخ دیگران عبرت گرفته واز موفقیت آنها در برخی موارد استفاده کنیم واینگونه نباشد که به بجاي برخورد پيشگيرانه و برنامه ريزي قبلي با خشكسالي اقدام به واكنشهاي مقطعي مي كنيم و انتظار باران بكشيم وهمانگونه که بیان شد خشكسالي به دوره اي از زمان اطلاق مي شود كه در آن میزان ر طوبت در سطح مشخصي كمتر از حد مورد انتظار شرايط معمول آب و هوايي باشد. و از دو قسمت تشكيل شده است قسمت آب و هوايي كه منجر به كاهش بارش و آب قابل دسترس مي شود و قسمت تقاضا براي مصارف آب که معمولا دولت ها در برخورد با پديده خشكسالي عمده فعاليت خود را درقسمت دوم يعني كاهش تقاضا براي مصرف اب متمركز مي كنند بایستی قبل از هر گونه برنامه ریزی برای خشکسالی موانع برنامه ريزي كارآمد براي خشكسالي باید موانع اجرای انرا شناخت که بصورت زیر مطرح میگردد و قبل از هر برنامه ریزی بایستی منابع آب مورد بررسی قرار گیرد.
2. منابع آب کشور
هر سال با احتساب 250 میلیمتر بارندگی در سطح کشور مجموعأ حدود 416 میلیارد متر مکعب آب حاصله از نزولات جوی بدست می آید که 125 میلیارد متر مکعب آن در سطح دشتها و 291 میلیارد متر مکعب دیگر در مناطق کوهستانی است . بخش زیادی از این آبها دوباره به صورت تبخیر وارد اتمسفر می شود . (298 میلیارد متر مکعب ) حدود 22 درصد از نزولات جوی یعنی معادل 6/91 میلیارد متر مکعب به صورت آبهای سطحی در آبراهها جاری شده و 6 درصد دیگر که معادل 27 میلیارد متر مکعب می باشد به آبخوان ها نفوذ می کند . جریان آبهای سطحی با ورود 12 میلیارد متر مکعب آبهای مرزی جمعأ به 6/103 میلیارد متر مکعب می رسد . در مجموع 47 در صد ان از ابها از منابع سطحی و53درصد دیگر از منابع زیر زمیننی تأ مین می گردد . در این میان توزیع اب در مصرف بخش های مختلف به صورت شامل 93درصدکشاورزی ،شرب 5درصد ، صنعت 1درصد وسایر مصارف 1درصد میباشد
3. موانع عمده برنامه ریزی کار آمد در شرایط خشکسالی
1- تعريف شفاف از خشكسالي
برنامه ريزان و مـديران سوانح غير مترقبـه بر اين باورند كه پديده هايي همـــچون خشكسالي كاملا شفاف و بر همگان روشـن باشد اصــولا برنامه هاي لازم جهت كاهـش اثرات اغلب سوانــح طبيعي امري مشكل است زيرا شــدت و دوره بازگشت اين حـوادث ناشناخته اند اگر چه تخصص چنداني براي تعيين زمان سيل، آتشفشان يا زلزله لازم نمي باشد با اين وجود عدم اطمينان قابل توجهي در مورد زمان شروع و ختم پديده خشكسالي وجود دارد. از طرفي خشكسالي يك حادثه آني نيست بلكـه نوعي پديده تدريجي مي باشد. بحث درباره برنامه ريزي خشكسالي و مديريت منابع آب تعريفي از اجزاء تشكيل دهنده خشكسالي مي باشد. عدم صراحت و شفافيت در تعريف مي تواند يك عامل اساسي در اينكه جرا برنامه ريزي براي خشكي و مديريت منابع اب آنچنانكه شايسته است موردتوجه قرار نگرفته باشد.
2-خشکسالی یک پدیده تصادفی است
از نظر تاريخــي، تا زمانيكه خشكســالي منجر به كمبود شديد آب نشود، توجه دولتها به آن جلب نمي گردد بيشترين مانــع براي برنامه ريزي كمبــود آب حاصل از خشكسـالي، تصادفي بودن اين پديده است خشكسالي به عنوان يك امر مسـلم باقي خواهد ماند و فقط دوره و شدت آن نامعلوم است بنابراين عقلاني است كه براي كاهش هزينه ها و عوارض خشكسالي برنامه ريزي مناسب انجام داد.
3- بالا وغیر قابل براورد بودن هزينه ها و عوارض خشكسالي
ضرر و زيانهاي خشكسالي يكي وعدم اطلاع کامل از آن از دلايلي است كه علاقه مندي براي برنامه ريزي خشكسالي را كاهش مي دهـد عموماً تصور بر اين است كه ميـزان ضررهاي ناشي از خشكــي كمتـر از سوانح غيرمترقبه (كه معمولا واضح تر و در دوران كوتاهتـري اتفاق مي افتد) مي باشد. در مقام مقايسـه ضررهاي خشكســالي در زمان طولاني تري توزيـع مي شود. زمانيكـه به ضررهاي واقعي خشكســالي پي برده شود، اين ضررها مي توانـد ضررهاي ناشي از حوادث غيرمترقبه را ناچيز جلوه دهد. براي مثال در استراليا بين سالهاي 1975-1945 ضررهاي خشكسالي چهاربرابر ضررهاي ناشي از ديگر سوانح طبيعي غير مترقبه بوده است. بعلاوه تمامي هزينه هاي ناشي از خشكسالي كاملاً مشخص و تعريف شده نيست. اثرات اجتماعـي خشكسـالي و هزينه هاي مربوط به آن و چگونگي نفوذ اثرات آن در سراسر جامعه و اينكه در نهـايت چه كساني را تحــت تاثير قرار مي دهـد بايد بهتر شناخته شود. ضررهاي غير مستقيـم ناشي از خشكسالي بسيار بيشتــر از ضررهاي مستقيم آن هستند اما بدليل ماهيت پراكندگي و كمرنگي آنها امكان تشخيص و ارزيابي آنها مشكل است و اغلب ناشناخته مي ماند اصولا تصادفي بودن خشكســالي و كاهش سريع علاقه مندي عمومي به مسائل خشكســالي بعد از شروع يك بارش باران و منابع محــدود براي برنامه ريزي تعيين ضررهاي غير مستقيـــم حاصله از خشكــي را كمتـر ضروري مي سازد و تا زمانيكه هزينه ها و ضررهاي پراكنـده و كم رنگ خشكسـالي تعيين و مشخص نگردند، مسئولين و تصميم گيرندگان، آگاهي همه جانبه اي از ضررهاي خشكي نخواهند داشت.
4- مسائل سياسي
در بعضي از كشورها ملاحظات سياسي مانع از درك واقعيات و مسائل خشكي و اعلام به موقع به مردم و در نتيجه مانع از تهيه و تدوين برنامه هاي لازم براي روبرو با اين پديده مي گردد. اين ملاحظات مي تواند به صورت محلي و در داخل يك كشـــور يا در ابعاد بين المللي و به منظور اهداف خاص سياسي صورت پذيرد. بنابراين لازم است به منظور برخورد صحيح با پديده خشكـــي و به حداقل رساندن ضررهاي آن، هرگونه ملاحظات سياسي چه در ايجاد سازمانهاي وابسته، تعيين مسئولين و مديران مربوطه، زمان اخطار، عمومــي، نظارت بر اجراي برنامـــه هاي پيشنهادي و چگونگي هزينه كردن اعتبـارات تخصيص يافته، تهيـه و تدوين قوانين اضـطـراري و برآورد صحيــــح از ميزان خسـارات مستقيـــم و غير مستقيم خشكسالي از بين برود.
4. چهارچوب اصلي جهت برنامه ريزي
مسئوليت مـديريت منابع آب درهنگام خشكسالي كه توسط دولت تعيين ميگردد، لازم است به نحوي گسترش يابد كه اقدامـات مـورد نظر به موقع صورت پذيرد. هرچند افزايـــش بازوهاي اجرايي دولت براي حوادث غيرمتــرقبه همچون خشكسـالي، قابل پيش بيني ميباشد، با اين وجود كارهاي مورد نظر توسط استانها در درجه اول معمولاً با سازمان دهي عمليـات مديريتي در حوزه اختيارات خود شامــل نشان دادن عكس العمل به يك واقعه غيرمترقبه پس از اتفاق افتادن ميباشد تا اينكه فعاليتهاي را به عهده گيرند كه براي كاهش ضررهاي قبل از وقوع حادثه باشد.
5. راهكاري برنامه ريزي
برای برنامه ریزی درمقابله با خشکسـالی پنج پارامتر زير را مورد تأكيد قرارگرفته كه شامل : شناسائي مشخصه هاي خشكســالي، معرفي حدود اختيارات دولت، چگونگي آگاه ساختن مــردم، روشهاي كاهش مصرف آب وحفظ درآمد و نظارت بر مصرف كنندگان آب ميباشند.
6. شناسايي مشخصه هاي خشكسالي
با توجه به اینکــه تصميم گيري در مورد آغاز يا خاتمه شرايط خشكــي تا حدي مشكل به نظر ميرسد، بايد به منظور جلـوگيري در اجراي مديريت منابـع آب، از مشخصه هاي خشكســالي استفاده نمود. هنگاميكه اين مشخصه ها تعيين گردد، مصــرف كنندگان آب ميتوانند برنامه لازم را تهيه و در مورد سرمايه گذاري هاي آينـــده تصميم گيري نمايند. علايم نشان دهنده خشكسـالي بايد دقيق و مشخص باشد تا در تصميم گيري ايجاد ابهام نكند . مشخصه هاي مختلفي را ميتوان جهت اعلام بروز شرايط خشكــي مورد استفاده قرارداد كه شامل شاخصه هاي شدت خشكي( شاخص پالمر)، ميزان رواناب در نهرها، داده هاي آمــاري در مورد ميزان بارش مورد نياز، درجه شوري آب رودخانه ها، پتانسيل مخرب بعضي آبها برحيات وحش و ماهيها و وضعيت موجود آبهاي زيرزميني ميباشد.
بـراي بعمل آوردن هريـك از مراحل خشكـــي سه نشانه از نشانه هاي خشكـــي، نشان دهنده سطح خشكي ميباشد. نشانگرهاي خشكـــي نبايد پيچيده باشد به نحوي كه موجب عدم اطمينان درتعيين هريك از مراحل خشكسالي گردد. براي مثال اگر بارندگي و ذخاير سطحـي دو علامت خشكي ميباشند، تصميم در مورد عملي كردن طرح هاي موردنياز، در زمانيكــه بارندگي كمتر از حـد معمول و ذخاير آب درحالت معمول هستند، مشكل خواهد بود. هنگاميكه فقط يك منبع آب وجود داشته باشد وجود يك نشانگر خشكي نيز كافي به نظر ميرسد. براي مثال وقتي تنها منبع آب يك شهر، ذخيره هاي سطحي باشد، طرحهاي مديريت منابع آب هنگامي فعال خواهد بود كه حجم ذخيره منبع (برحسب درصد فصلهاي عادي) از مقدار مشخصي كمتر گردد.
اغلب برنامــه هاي مديريت منابع آب، مـــراحل ترتيب يافته پيشرفت خشكــي را با ميزان معيني از كاهش مورد نظر هماهنگ نموده اند. در آمـريكا، اداراتي كه داراي برنامه مديريت آب هستند به اين نتيجـــه رسيده اند كه امكان وقوع خشكســالي در فصل پاييـز كمتر است و اما اگر اين امكان روي دهد، امكان آنکه خشكـي توسعه يافته و شديدتر شود، زياد است0
7. تعيين و انتخاب مسئولين دولتي
تعيين يك واحد مسئول دولتي كه داراي يك قدرت برنامه ريزي براي شرايط خشكسالي باشد، قبل از وقوع خشكسالي يكـي از نكات حياتي جهت مهيا شدن براي مديريت منابع آب در دوران خشكي ميباشد. به اين منظور لازم است واحد تعيين شده فوق از قدرت اجرائي و اختيارات لازم جهت اعلام وقوع خشكسالي و تغيير الگوي مصرف آب برخودار باشد. ميزان اختيارات مسئول اين واحد نيز بايد دقيق و شفاف باشد. عــدم شفافيت لازم در حدود اختيارات ميتواند باعث ايجاد شرايطي گردد كه مقامات ذيربط براي اجتناب از برخورد با گروههاي مردم، تصميمات خود را به تأخير اندازند و اين تأخير موجب كاهش حفاظت كمي وكيفي ازمنابع اب ميگردد.
8. اخطار بروز خشكسالي
هنگاميـكه بروز شرايط خشكســالي، مديريت جديد منابع آب را مي طلبد، لازم است فوراً مردم را از شرايط جديد آگاه ساخت. اين اخطار بايد شامل اطلاعات لازم براي كاهـش مصرف آب، زمان اجراي آن و قابليت و راهكـــاري لازم باشد. چگونگـــــي اعلام حالت خشكسالي به مردم بايد براساس وضعيت محلي بوده و مسائل اقتصادي نيز در آن مدنظر قرار گيرد.
9. كاهش مصرف آب و حفظ ساختار اقتصادي
وجود يك سيستم تعيين اولويت هاي مصرف آب قبل از وقوع خشكسالي ضروري ميباشد به نحوي كه هريك از مصرف كنندگان آب قبل از بروز خشكـــي از برنامه هاي محدود سازي مصرف آب مطلع و ادارات، صنايع و بنگاههاي تجاري، قبل از بروز خشكسـالي از برنامه هاي كاهش مصرف آب آگاه باشند، ميتوانند برنامه هاي اضطراري خود را براي كاهش مصرف آب تنظيم وتدوين نمايند. بدون شك كاهـش مصرف آب، كاهش درآمد عرضه كنندگان آب را بدنبال دارد. اين كاهش درآمد در زماني به وقوع مي پيوندد كه هزينه هاي مقابله با خشكسالي به بيشترين ميزان خود ميرسد. درصورت عــدم وجود يك صندوق ذخيره مالي يا حساب بانكي اضطراري خشكســـالي، عرضه كنندگان آب بايد نرخ آب بهاء را افزايش داده يا يك قيمت اضافـي را در شرايط جديد اعمال نمايند. استفاده از عوارض خشكسالي مزيت بيشتري نسبت به افزايش آب بها دارد. مثلاً اعمال عوارض خشكســـالي براي مسئولين راحتر بوده و ميزان افزايش درآمد از اين طريق قابل پيش بيني ميباشد. اين نــوع افزايش موقتي قيمت براي مصرف كنندگان آب مقبوليت بيشتري دارد و قابل درك است زيرا فقط در شرايط اضطراري اعمال ميشود و ترس از ادامه افزايش نرخ آب را براي جبران كاهش درآمد در دوران خشكي پس از رفع آن از بين ميبرد.
10. چگونگي نظارت بر رعايت برنامه مصرف كنندگان آب
تجربه نشان داده است كه كاهش بيش از 25-20 درصد ميزان آب را نميتوان بادرخواست داوطلبانه دست آوردو به نظر نميرسد كه نوعـــي توافق همگاني در مورد اينكه مقررات قانوني صرفه جويي آب يا افزايش آب بها وعوارض خشكسالي راههاي مؤثرتري براي كاهش مصرف آب نسبت به آنچه از طريق صرفه جوئي داوطلبانه حاصل ميگردد باشند. بعضي از مديران سازمانهاي آب، از خود آنها يا گروه هاي مـــدافع منابع آب صورت ميگيرد. با اين حال دادن اختيارات لازم به مأمورين و مسئولين دولتي جهت نظارت برحسن اجراي برنامه هاي ويژه خشكسالي، ضروري ميباشد.
حقيقيت بسيار مهـم آن است كه كمبود آب به عنوان يكي از موارد آسيب پذيري زيست محيطي پديده جديدي نيست و كشاورزان در نواحي گرمسيري وخشك همواره با چنين كمبودي زندگي كرده و مكانيسم سازش و كنار آمدن خود را با طبيعت و شيوه هاي بقايشان را ابــداع كرده اند. آنچه در محدوده پايــــداري يا تداوم پذيري، موضوع جديدي تلقي ميشود، تأثير افزايش چگالي جمعيت است كه مردم سرزمينهاي خشك جهان با آن مواجه اند0
وحال با توجه به اینکه اکثر آب مصرفـی در کشور در بخش کشاورزی مورد استفاده قرار میگیرد لذا میتوان پیشنهادات اجرایی زیر را در خصوص مصرف بهینه آب مد نظر قرار داد0
1 ـ استفاده بهينه از منابع آبي موجود در راستاي افزايش راندمان توليد به ازاي مصرف هرمتر مكعب آب شامل استفاده از لوله در انتقال آب در كانالهاي اصلي انتقال به سر مزرعه وهمچنين داخل مزرعه و استفاده از شير برداشت و حذف كانال از سيستم انتقال آب (استفاده از کانال) جهتبحداقل رساندن افت آب.
2 ـ رعایت الگوی کشت و بعبارت ساده كشت محصولات متناسب با وضعيتآب و هوايي وتوسعه تحقیقات منطقه ای.
3 ـ اصلاح روشهاي خاك ورزي در اراضي مناطق خشك و شور و خاك اندازي در اراضي شني اصلاح روشهاي كاشت.
4 ـ اصلاح ساختار آبياري در مزارع و با غات در راستاي استفاده بهينه از آب بگونهاي كه درباغات فاصله بين درختان از مسير آبياري حذف و در مزارع نيز روشهاي آبياري نوينخصوصاً آبياري تيپ در محصولات سبزي و صيفي و جاليز مد نظر قرار گيرد.
5ـ كنترل شديد و دقيق ميزان برداشت آب از منابع آبي و در نظر گرفتن جرائم جهت متخلفين ورعایت تناسب سطح زیر کشت.
6 ـ استفاده از پوشش پاي درختان در باغات جهت بحداقل رساندن تبخير
7 ـ ذخيره آب قنوات در فصل زمستان و استفاده از آن در فصول خشك
11. مراجع
- آمار نامه كشاورزي، جلد اول محصولات زراعي و باغي سال 81 –80، دفتر آمار و فن آوري اطلاعات، معاونت برنامه ريزي و اقتصادي، وزارت جهاد كشاورزي.
- مجموعه مقالات نخستين همايش ملي بررسي ضايعات محصولات كشاورزي، 29 مهرماه 82، دانشكده كشاورزي دانشگاه تربيت مدرس.
- دکتر امین علیزاده رابطه آب و خاک وگیاه
- دکتر عوض کوچکی ، اصول کشاورزی در مناطق خشک
- مقاله مدیریت منابع آب در خشکسالی –وزارت نیرو |
